Làn sóng toàn cầu hóa đã tác động đến tất cả các quốc gia trên thế giới, đem đến cả cơ hội và thách thức mới đối với phát triển toàn cầu, trong đó có phát triển văn hóa. Trong bối cảnh Việt Nam đang tiến hành sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, việc lựa chọn mô hình phát triển văn hóa phù hợp là hết sức quan trọng.

Bạn đang xem: Thời cơ và thách thức trong quá trình toàn cầu hóa của việt nam hiện nay


Toàn cầu hóa văn hóa là xu thế khách quan

Toàn cầu hóa đã ảnh hưởng to lớn đến sự phát triển của các quốc gia, đồng thời biến giao lưu, hội nhập văn hóa quốc tế trở thành một xu thế khách quan. Ảnh hưởng của toàn cầu hóa đến văn hóa các quốc gia luôn có cả mặt tích cực và tiêu cực, cơ hội và thách thức. Vấn đề đặt ra là trước những cơ hội và thách thức ấy, văn hóa của mỗi quốc gia sẽ thích ứng thế nào và phát triển ra sao? Làm sao để lựa chọn mô hình văn hóa phù hợp với những chuyển động của lịch sử và thực tiễn phát triển đất nước?

Trước khi luận giải về vấn đề này, cần phải xác định rõ một số vấn đề liên quan đến nội hàm văn hóa toàn cầu. Việc nhận thức rõ bản chất nội hàm văn hóa toàn cầu sẽ quyết định thái độ và khả năng thích ứng, cũng như chiến lược phát triển văn hóa của các quốc gia trước quá trình toàn cầu hóa văn hóa.


*
Toàn cầu hóa đã ảnh hưởng to lớn đến sự phát triển của các quốc gia, đồng thời biến giao lưu, hội nhập văn hóa quốc tế trở thành một xu thế khách quan_ Ảnh: TTXVN
Theo nghĩa rộng, văn hóa là kết quả toàn bộ sự sáng tạo của nhân loại trong quá trình sinh tồn và phát triển. Theo cách hiểu này, các lĩnh vực của đời sống xã hội, như chính trị hay kinh tế cũng là một biểu hiện trình độ phát triển của văn hóa. Theo nghĩa hẹp, văn hóa là lĩnh vực sáng tạo đặc thù, có mối quan hệ chặt chẽ với chính trị, kinh tế, xã hội. Trước đây, văn hóa của mỗi quốc gia thường khép kín, mang tính “cát cứ”, nhưng bước vào kỷ nguyên toàn cầu hóa, “tính mở” của văn hóa được phát huy tối đa do sự mở rộng quy mô sản xuất và giao thương quốc tế. Toàn cầu hóa mở rộng đến đâu thì tính chất và cấu trúc văn hóa của mỗi quốc gia sẽ có những biến đổi đến đó. Bởi thế, bên cạnh nhận thức về văn hóa của mỗi quốc gia, cần có nhận thức đầy đủ về văn hóa toàn cầu. Có ba bình diện cần quan tâm về vấn đề này: 1- Văn hóa là phương thức sinh tồn, sinh hoạt chung của con người, theo đó, văn hóa ràng buộc phương thức tư duy và hành vi, sinh hoạt của con người. Không khó khăn để nhận thấy sự khác biệt giữa văn hóa (người) với hoang dã (tự nhiên). Văn hóa biểu hiện chủ yếu ở 2 tầng. Ở tầng ý thức, đó là hệ thống tư tưởng, lý luận, phương thức tư duy, định hướng giá trị, tiêu chuẩn đánh giá, kết cấu tâm lý... Ở tầng thực tiễn, văn hóa thể hiện qua hệ thống các quan điểm và các giải pháp cụ thể để phát triển văn hóa, xã hội; 2- Văn hóa toàn cầu là phương thức hay mô hình giao lưu giữa các chủ thể khác nhau, biểu hiện thành nhận thức quan niệm, quy phạm đạo đức, quy tắc thông lệ trong toàn cầu hóa; 3- Văn hóa có mối quan hệ với các lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội, biểu hiện thành quy phạm xã hội, cơ chế tổ chức, tâm lý, tinh thần dân tộc...

Như vậy, toàn cầu hóa văn hóa buộc phải hình thành các giá trị toàn cầu, những bộ quy tắc, chuẩn mực được cộng đồng quốc tế chấp thuận. Không chỉ thế, nó còn kết nối cộng đồng quốc tế để cùng nhau giải quyết các hiểm họa sinh thái, môi trường, dịch bệnh… Chẳng hạn, để chống lại đại dịch COVID-19, sự nỗ lực của các quốc gia riêng lẻ không thể giải quyết triệt để được, mà đòi hỏi phải có sự nỗ lực của cả cộng đồng quốc tế. Đó là lý do các cam kết toàn cầu đã được thiết lập, trong đó vai trò của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và chính phủ các nước là hết sức quan trọng. Những giá trị chung được thừa nhận trong văn hóa toàn cầu là những vấn đề liên quan đến quyền sống, quyền mưu cầu hạnh phúc, quyền bình đẳng của con người và từng cộng đồng, quốc gia, dân tộc trên cơ sở hợp tác và tôn trọng lẫn nhau. Tuy nhiên, toàn cầu hóa văn hóa không đồng nghĩa với đồng nhất văn hóa mà nó đòi hỏi phải tôn trọng đa dạng văn hóa. Mọi áp đặt, cưỡng bức hay bá quyền văn hóa đều là sự hủy hoại và tiêu diệt văn hóa. Tinh thần nhân văn hiện đại và nguyên lý phát triển vì sự phồn vinh toàn nhân loại phải được coi là nền tảng của toàn cầu hóa, trong đó có toàn cầu hóa văn hóa.

Hiện nay, khi nói về toàn cầu hóa, nhiều người nghĩ đến hai tác phẩm nổi tiếng của Thomas Friedman làThế giới phẳng, Chiếc xe Lexus và cây ô liu. Nếu như chiếc xe Lexus đại diện cho toàn cầu hóa ở khía cạnh kinh tế và công nghệ thì cây ô liu đại diện cho cái gọi là bản sắc dân tộc, bản sắc văn hóa. Thông thường, so với một số lĩnh vực như kinh tế hay công nghệ, những thay đổi trong lĩnh vực văn hóa thường chậm hơn, nhưng sâu sắc hơn. Tuy nhiên, theo thời gian, khi văn hóa thẩm thấu vào hầu khắp các lĩnh vực, kể cả kinh tế, khoa học - kỹ thuật, dù trong bối cảnh toàn cầu hóa, người ta nhận thấy trong các sản phẩm công nghệ cao cũng phản chiếu trình độ, bản sắc văn hóa của cộng đồng, quốc gia tạo ra nó. Tại đó, bản sắc văn hóa hiển thị rõ nhất trong nhãn hiệu, thương hiệu sản phẩm. Chẳng hạn, nói đến Toyota là nói đến Nhật Bản; nói Mercedes là nói đến Cộng hòa Liên bang Đức; nói đến Apple, Pepsi hay Coca Cola là nhắc đến Mỹ… Độ thẩm thấu và phủ sóng rộng lớn của văn hóa vào các lĩnh vực chính trị, kinh tế… là đặc điểm nổi bật của văn hóa trong toàn cầu hóa. Điều đó đòi hỏi cần có những điều chỉnh trong nhận thức về mối quan hệ giữa kinh tế và văn hóa. Đứng từ quan điểm quyết định luận kinh tế, nhiều học giả khẳng định kinh tế quyết định, chi phối văn hóa, văn hóa chỉ là kết quả, là sự phản ánh kinh tế. Ở phía ngược lại, một số học giả khẳng định văn hóa là mục tiêu, kinh tế chỉ là phương tiện. Cần thấy rằng, trong bối cảnh lịch sử mới, những quan điểm trên đây tỏ ra phiến diện khi tuyệt đối hóa vai trò của kinh tế hoặc của văn hóa. Trong nhận thức của Đảng ta, văn hóa phải đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị. Đảng ta xác định, “văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển kinh tế - xã hội”. Đây là nhận thức chính xác về vai trò của văn hóa trong tổng thể đời sống xã hội, đặc biệt là trong bối cảnh toàn cầu hóa và kinh tế tri thức hiện nay.

Văn hóatrong toàn cầu hóa và biến đổi nội tại của văn hóa

Toàn cầu hóa văn hóa không tách rời với toàn cầu hóa kinh tế mà trái lại, gắn liền với sự vận hành của toàn cầu hóa kinh tế và các cam kết quốc tế về những vấn đề khác nhau liên quan đến sự sinh tồn và phát triển của nhân loại.

Việc thành lập hệ thống kinh tế xuyên quốc gia, như các tập đoàn sản xuất, lưu thông buôn bán, tài chính tiền tệ quốc tế, đòi hỏi phải thống nhất quy tắc chung giữa các bên tham dự và các bên phải có nghĩa vụ, trách nhiệm cùng chấp thuận, tuân thủ. Sự chấp nhận này dẫn tới việc thiết lập toàn cầu hệ thống thể chế, như thể chế vận hành kinh tế, thể chế pháp lý, các nguyên tắc tương quan và quy tắc công cộng, bao gồm quy phạm pháp luật, ý tưởng kinh tế, quy tắc vận hành, nhân tố giá trị... Về bản chất, đó chính là văn hóa hóa thân trong thể chế. Bỏ qua toàn cầu hóa ở tầng thể chế thì toàn cầu hóa kinh tế rất khó vận hành. Toàn cầu hóa, cùng với sự phát triển của nền kinh tế tri thức và kỹ thuật số, đã khiến cho văn hóa vượt khỏi sự biệt lập của các quốc gia để hình thành mạng lưới văn hóa toàn cầu. Đó chính là sự thích ứng của văn hóa trong bối cảnh lịch sử thế giới đương đại.

Vấn đề đặt ra là toàn cầu hóa văn hóa sẽ ảnh hưởng đến văn hóa của các quốc gia như thế nào? Liệu có hiện tượng bất bình đẳng trong quá trình giao lưu văn hóa không? “Số phận” văn hóa của các tộc người và các cộng đồng người thiểu số sẽ ra sao? Đã có nhiều lo ngại về sự áp đặt, bá quyền văn hóa của các nước lớn sẽ làm biến mất tính độc đáo của các nền văn hóa của cộng đồng người thiểu số. Trên thực tế, sự cạnh tranh văn hóa, tranh giành ảnh hưởng giữa các nền văn hóa là điều có thật. Tuy nhiên, đó không phải là toàn bộ vấn đề, bởi lẽ toàn cầu hóa văn hóa là một quá trình mở cửa và hàm chứa nhiều xung đột, mâu thuẫn. Các xung đột, mâu thuẫn này không chỉ xuất hiện trong sự va chạm của các nền văn hóa, mà xuất hiện ngay trong quá trình biển đổi và thích ứng tự thân của mỗi nền văn hóa. Tuy nhiên, về tổng thể, trong kỷ nguyên toàn cầu hóa, mỗi quốc gia vừa được thừa hưởng thành tựu văn hóa nhân loại, đồng thời vừa phải gánh chịu những áp lực, hệ lụy mà toàn cầu hóa mang lại. Đó là:

Thứ nhất, toàn cầu hóa văn hóa không phải là câu chuyện “cá lớn nuốt cá bé” hay đồng nhất văn hóa như nhiều người đã lo lắng. Bản chất của toàn cầu hóa văn hóa là tạo ra một cơ chế giao lưu mở, thực hiện đối thoại văn hóa và chấp nhận đa dạng văn hóa. Điều này càng rõ nét khi hiện tượng di dân toàn cầu ngày càng lớn do sự mở rộng các chuỗi sản xuất, cung ứng thị trường và du lịch… Các nền văn hóa thông qua giao lưu bình đẳng sẽ cùng nhau xác nhận một số giá trị văn hóa cơ bản chung cho xã hội loài người. Dù muốn hay không, các nền văn hóa đều phải cộng sinh tồn tại. Vì thế, toàn cầu hóa văn hóa cũng là cơ hội để các nền văn hóa tìm ra những định hướng giá trị chung cho nhân loại trên nền tảng tinh thần nhân văn hiện đại. Lịch sử phát triển của nhân loại từ trước đến nay luôn luôn chứng kiến sự tác động lẫn nhau của các nền văn hóa. Văn hóa toàn cầu hóa, vì thế, vừa có mặt thống nhất vừa có sự đa dạng. Trong bối cảnh toàn cầu hóa văn hóa, văn hóa của các dân tộc, các khu vực sẽ từ bỏ trạng thái tự phong bế để giao lưu với văn hóa thế giới. Thông qua giao lưu mà kích thích phát triển, tạo ra môi trường văn hóa lành mạnh của văn hóa thế giới, đồng thời giao lưu văn hóa như một hình thức “phản tư”, làm cho văn hóa dân tộc ngày càng phong phú và hoàn thiện.

Xem thêm: " Vốn Góp Tiếng Anh Là Gì - Góp Vốn Tiếng Anh Là Gì: Định Nghĩa, Ví Dụ

Thứ hai, toàn cầu hóa văn hóa không phải là sự khuất phục của nền văn hóa này trước sức mạnh của nền văn hóa khác hay sự suy vong và biến mất của những thực thể văn hóa nhỏ. Trong thực tiễn, văn hóa thế giới đã từng diễn ra tình trạng bất bình đẳng văn hóa ở những mức độ khác nhau và cũng đã có những thời điểm, toàn cầu hóa mang xu hướng phương Tây hóa, Mỹ hóa. Tuy nhiên, không vì thế mà các quốc gia chậm phát triển hoặc các cộng đồng yếu thế chỉ tìm mọi cách để đóng cửa văn hóa. Vấn đề đặt ra là phải coi toàn cầu hóa như một cơ hội phát triển trên cơ sở đối thoại, học tập lẫn nhau, từng bước giải quyết các xung đột văn hóa để vừa làm giàu cho văn hóa bản địa, vừa đóng góp cho văn hóa nhân loại. Vì thế, tiến trình toàn cầu hóa văn hóa cần đến sự chủ động của các nền văn hóa trong giao lưu và phát triển.